پسماند برق و الکترونیک
با توجه بهاینکه فناوریهای حوزه برق و الکترونیک دارای جهش اساسی طی دههای گذشته بوده است، مدیریت پسماند برق و الکترونیک نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است و باید توجه نمود که در این حوزه وجود و حضور ترکیبات، عناصر و فلزات متعدد و… میتواند منجر به اثرات بهداشتی و زیست محیطی در محیط پیرامونی و محیطهای پذیرنده احتمالی این گروه از پسماندها گردد. از طرفی ترکیب اجزای تجهیزات برق و الکتریک بهشدت متنوع است و ممکن است حاوی بیش از ۱۰۰۰ نوع ماده مختلف باشد که تحت دستهبندیهای “خطرناک” و “غیرخطرناک” قرار میگیرند در هیمن راستا شرکت فنی مهندسی کیمیا زیست با راه اندازی سایت بازیافت اصولی پسماند برق و الکترونیک آماده دریافت این نوع پسماند می باشد.
پسماندهای الکترونیک یا e-waste چیست؟
پسماندهای الکترونیکی یا e-waste، دستگاههای برقی یا الکترونیکی دور ریختهشده را توصیف میکند. لوازم الکترونیکی استفادهشدهای که برای بهسازی، استفاده مجدد، فروش مجدد، بازیافت، احیا و یا دفع مدیریت میشوند، پسماند الکترونیکی محسوب میشوند. بهعبارت دیگر این اصطلاح به پسماندهايي گفته ميشود كه غالب قطعات اصلي آنها شامل خازن، ترانزيستور، آيسي، مدارات الكترونيكي، قطعات كاتدي و آندي به کار رفته و… است.
تعریف پسماندهای الکتریکی
به پسماندهايی اطلاق میشود که مستعمل شده انواع تجهیزاتی است که با نیروی الکتریسیته کار میکنند و فاقد قطعات حساس الکترونیکی همانند خازن، ترانزیستور، آیسی و امثال آنها بوده و یا در تعداد و اندازه کوچک هستند.
دستهبندی پسماندهای برق و الکترونیک
دستورالعمل پسماند تجهیزات برق و الکترونیکی اتحادیه اروپا پسماندهای برق و الکترونیکی را در ده دسته طبقهبندی میکند که عبارتند از:
- لوازم خانگی بزرگ (از جمله وسایل خنککننده و انجماد)،
- لوازم خانگی کوچک،
- تجهیزات IT (از جمله مانیتور)،
- الکترونیک مصرفی (از جمله تلویزیون)،
- لامپ و لومینار،
- اسباب بازی،
- ابزارآلات الکترونیکی،
- وسایل پزشکی،
- ابزار پایش و کنترل،
- همزنهای خودکار.
دسته بندی پسماند برق و الکترونیک
- باتری:
باتریها در کلیه وسایل الکترونیکی قابل حمل از جمله نوت بوکها، تلفنهای همراه و ابزارآلات برقی قابل حمل یافت می شود. باتریها در اشکال، اندازه ها و انواع مختلف تولید می شوند. از نقطه نظر زیست محیطی، باتریهایی که حاوی جیوه هستند و باتریهای قابل شارژ که حاوی کادمیم، نیکل و سرب هستند از اهمیت بیشتری برخوردارند. در بسیاری از کشورها استفاده از باتریهای حاوی جیوه بهدلیل خواص خطرناک آن ممنوع شده است. باتریهای قابل شارژ شامل نیکل- کادمیم (Ni- Cd)، نیکل متال هیدرید (NiMeH)، یون لیتیوم و باتریهای سربی اسیدی هستند. حدود 80 درصد از باتریهای قابل شارژ در سطح جهان را باتریهای Ni- Cd شامل میشود.
- تخته مدار چاپی (برد الکتریکی):
یک تخته مدار چاپی (برد الکتریکی) بخشی از سختافزار است که بهعنوان پایه تجهیزات الکترونیکی عمل می کند، و اتصالات الکتریکی را بین اجزا برقرار می نماید. این تخته مدارها (برد الکتریکی) تقریبا در تمامی انواع پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی شامل تلفنهای همراه، کامپیوترها، تلویزیون ها و چاپگرها یافت میشود. تخته مدارهای چاپی (برد الکتریکی) از صفحات فیبری بافتهشده از جنس شیشه (فایبرگلاس) است که با مواد بازدارنده اشتعال رزینی سخت شده است. در بسیاری از موارد، مواد بازدارنده اشتعال برومینه (BFR)، همچون تترا برومو بیس فنل آ (TBBP-A) و پلیدیفنیل اتر برومینه ها (PBDE) در رزین ها افزوده می شوند، اما ترکیبات غیرآلی و کلره هم مشاهده شده است.
شیشه موجود در صفحههای فیبری شیشهای بیشتر حاوی اکسیدهای عناصر پایه است همچون اکسیدسیلیسيم، اکسیدکلیسیم و اکسیدآلومینیوم. تخته مدارهای چاپی (برد الکتریکی) با لایه های مسی موجود رسانایی را تسهیل می کند.
اجزایی همچون سوئیچ ها، مقاومت ها و خازن ها بر روی تخته مدارها (برد الکتریکی) نصب شده و به مدار مسی توسط جوش لحیم متصل میشود، که این لحیم معمولا ترکیبی از قلع و سرب است. اما برخی مواقع آنتیموآن یا آلیاژی از مس و بریلیوم نیز در این ترکیب یافت می شود. اجزایی که به تخته مدارها جوش داده می شود در دستگاه های مختلف بسیار متفاوت است و ممکن است حاوی عناصر بسیار متفاوتی نیز باشد. رله و سوئیچ ها اغلب حاوی جیوه هستند. سوئیچ ها همچنین ممکن است حاوی مقادیر اندکی از کادمیم باشند که در مورد اتصالات روکشدار دیده می شود. دیودهای نوری (LEDs) نیز حاوی آرسنیدگالیوم (GaAs)، و مقاومتها، خازنها و ریزتراشهها ممکن است حاوی فلزات گوناگون باشند، با این حال مس و آلومینیوم بیشترین مورد استفاده را دارند.
- کارتریج جوهر:
کارتریج های جوهر در تمامی چاپگرهای لیزری، ماشینهای کپی، نمابرها و غیره کاربرد دارند. کارتریجهای جوهر حاوی جوهرهایی است از جنس پودری بسیار نرم که عمدتا شامل ذرات کربن و پلیمرها است. همچنین این جوهرها ممکن است تا میزان 7 درصد کربن سیاه داشته باشد که این ماده در اثر سوخت ناقص محصولات نفتی سنگین تولید میشود.
- خازن های حاوی PCB:
خازن به یکی از اجزاء الکترونیکی غیرفعال اطلاق می شود که بهطور گسترده در مدارهای الکترونیکی استفاده می شود، از جمله موارد استفاده آن شامل قطع جریان مستقیم و اجازه ورود جریان متناوب، از بین بردن اختلالات جریان، و بهینه ساختن برق خروجی منبع تولید است. این اجزاء شامل یک جفتهادی الکتریکی است که بوسیله عایق هایی از نوع دیالکتریک جدا می شوند که در برخی از خازنهای قدیمیتر از جنس روغن های آسکارل یا PCB است. از آنجائیکه PCBها برای سلامت انسان و محیطزیست مضر است، این خازنها از لحاظ زیست محیطی بسیار مهم محسوب می شوند و از دهه 70 در بسیاری از نقاط جهان استفاده از آنها ممنوع اعلام شده است. اما در برخی موارد خیلی بهندرت همچنان خازن های حاوی PCB دیده می شود که تشخیص آنها از دیگر خازنها حتی برای افراد متخصص بسیار دشوار است.
- نمایشگرهای کریستال مایع:
نمایشگرهای کریستال مایع (LCDs) در کلیه لوازم الکترونیکی که صفحه تخت دارند یافت می شود، بهعنوان مثال در تلفن های همراه، نوت بوک ها و کامپیوترها. همانطور که از اسم آن مشخص است، LCDها دارای کریستال مایع هستند که بین شیشه صفحه نمایش و المان های الکترونیکی جایگذاری می شوند. کریستال های مایع مشکوک به خطرناک بودن هستند، اگر چه در مطالعات انجام شده سمیت آن بهندرت مشاهده شده است. همچنین این نکته را باید متذکر شد که LCDها اغلب با لامپهای فلورسانت کاتدی سرد که حاوی جیوه هستند از خود روشنائی تولید می کنند.
لزوم مدیریت پسماندهای برق و الکترونیک:
ترکیب اجزای تجهیزات برق و الکتریک بهشدت متنوع است و ممکن است حاوی بیش از ۱۰۰۰ نوع ماده مختلف باشد که تحت دستهبندیهای “خطرناک” و “غیرخطرناک” قرار میگیرند. این تجهیزات معمولاً بهطور گستردهای از فلزات آهنی و غیرآهنی، پلاستیک، شیشه، چوب و تخته سه لا، تخته مدار چاپی، بتن و سرامیک، لاستیک و موارد دیگر تشکیل شدهاست. معمولا آهن و فولاد، پلاستیک، فلزات غیرآهنی و سایر ترکیبات اجزای این تجهیزات را تشکیل میدهند. فلزات غیرآهنی موجود در تجهیزات برق و الکترونیک از فلزاتی نظیر مس، آلومینیوم و فلزات قیمتی، همانند نقره، طلا، پلاتین و غیره تشکیل میشوند.
حضور عناصری مانند سرب، جیوه، آرسنیک، کادمیم، سلنیوم، کروم شش ظرفیتی و اجزای آنها در پسماندهای برق و الکترونیک فراتر از مقادیر آستانه که در برگه اطلاعات ایمنی مواد (MSDS) ذکرشده، آنها را بهعنوان پسماند ویژه (خطرناک) طبقهبندی میکند که در صورت مدیریت نامناسب پسماندهای برق و الکترونیک میتوانند اثرات غیر قابل جبرانی به محیطزیست و به دنبال آن به سلامت عمومی جامعه وارد کنند.
باید توجه داشت که توسعه صنعت الكترونيك كيفيت زندگي را تا حد زيادي بهبود دادهاست، اما بهعلت نرخ بالاي رشد روزافزون اين صنعت و از طرفي كاهش عمر مفيد قطعات الكترونيكي (بهدليل ظهور فناوريهاي نوين)، پسماندهای ناشي از رده خارج شدن تجهيزات الكترونيكي روز به روز در حال افزايش است. در همين رابطه مهمترين مساله تاثير اين پسماندها بر سلامت انسان و محيط زيست بهدليل وجود عناصر و مواد سمي مانند سرب، كادميم و جيوه است. بهعنوان مثال رايانههاي شخصي حاوی 8 عنصر خطرناك است.
در حال حاضر در برخي از كشورهاي پيشرفته، زبالههاي الكترونيكي بزرگترين منبع فلزات سنگين در پسماندهای جامد شهري محسوب ميشوند که خود زنگ خطر بزرگی را به صدا در آورده است چراکه مدیریت فلزات سنگنین و مواد خطرناک با شیوههای فعلی دفع پسماندهای شهری تفاوت های چشمگیری دارند و بنابراین بازيافت پسماندهاي الكترونيكي براي كشورها به يك ضرورت تبديل شدهاست تا علاوه بر حفاظت از منابع (از طريق بازيابي عناصر كارآمد مانند مس، آهن، آلومينيوم، طلا، نقره و… ) از ورود این پسماندها به چرخه مدیریت پسماندهای عادی نیز ممانعت گردد.
شرکت فنی مهندسی کیمیا زیست با توجه به حضور در سامانه جامع مدیریت زیست محیطی و دارا بودن سایت بازیافت اصولی آماده دریافت انواع پسماند برق و الکترونیک واحدهای صنعتی، خدماتی، اداری، ارگان ها و خانگی جهت امحا و بازیافت اصولی این دسته پسماند ویژه می باشد.
