فضولات دامی و چالش های زیست محیطی
دام چقدر کود تولید میکند؟
یک گاو معمولی مقدار قابل توجهی مدفوع تولید می کند، به طور متوسط حدود ۴۵ تا ۵۴ کیلوگرم کود (مدفوع و ادرار) در روز، اگرچه این مقدار با توجه به خوراک، مصرف آب، وزن بدن و تولید شیر متفاوت است. این میزان تولید روزانه میتواند سالانه برای یک گاو به بیش از ۱۲ تن برسد، و برخی منابع اشاره می کنند که گاوها می توانند روزانه تا ۱۵ بار مدفوع کنند و حدود ۱۳ لیتر ادرار کنند.
فضولات دامی شامل:
- مدفوع و ادرار حیوانات
- بقایای خوراک و بستر دام (کاه، خاک اره، ماسه و…)
- آب شست و شوی اصطبل و محل نگهداری دام
این ترکیبات حاوی مقدار قابل توجهی از:
- مواد آلی
- نیتروژن (N)
- فسفر (P)
- پتاسیم (K)
- میکروارگانیسم ها و در برخی موارد پاتوژن ها
در طول تاریخ، افرادی که دام و طیور پرورش میدهند، از کود حیوانی به عنوان کود، اصلاح خاک، منبع انرژی و حتی مصالح ساختمانی استفاده کردهاند. کود حیوانی حاوی بسیاری از اجزای مفید و قابل بازیافت، از جمله مواد مغذی، مواد آلی، جامدات، انرژی و فیبر است. با فناوری امروزی، کود حیوانی میتواند کارآمدتر و به روشهای بیشتری نسبت به همیشه مورد استفاده قرار گیرد، که میتواند بسیاری از اثرات زیست محیطی ناشی از دفع کود حیوانی به عنوان پسماند را کاهش دهد. از فضولات دامی می توان در کوددهی خاک، تولید بیوگاز، و کمپوست استفاده کرد، اما در صورت رهاسازی مستقیم یا دفع غیر اصولی، مشکلات زیست محیطی متعددی ایجاد می کند.
فضولات دامی و چالش های زیست محیطی
چالش های زیست محیطی فضولات دامی
1. آلودگی منابع آب
- نفوذ نیتروژن و فسفر به سفره های آب زیرزمینی باعث یوتروفیکاسیون (افزایش مواد مغذی در آب و رشد بی رویه جلبکها) می شود.
- ورود کود خام به رودخانه ها باعث کاهش اکسیژن محلول در آب و مرگ آبزیان می گردد.
- نیتراتها در آب آشامیدنی خطرناک اند و میتوانند در نوزادان موجب «سندروم کودک آبی» (Methemoglobinemia) شوند.
2. آلودگی هوا
- انتشار گازهای گلخانهای مانند:
- متان (CH₄) از تجزیه بی هوازی فضولات
- اکسید نیتروژن (N₂O) از فعالیت های میکروبی
- انتشار بوی نامطبوع در اثر ترکیبات آلی فرار (VOCs) و آمونیاک (NH₃)
- تأثیر بر سلامت انسانها در اطراف دامداری ها (تحریک دستگاه تنفسی و چشمها)
3. آلودگی خاک
- تجمع بیش از حد عناصر سنگین (مانند مس و روی) در خاک در اثر استفاده مکرر از کود دامی
- تغییر ساختار خاک و افزایش شوری در برخی مناطق
- انتقال پاتوژنها و انگلها از طریق کود آلوده به خاک و گیاهان
4. انتشار عوامل بیماری زا
- فضولات دامی ممکن است حاوی باکتری های بیماری زا مانند E. coli, Salmonella, و Listeria باشند.
- در صورت عدم ضدعفونی یا کمپوست صحیح، میتوانند موجب آلودگی محصولات کشاورزی و انتقال بیماری به انسان شوند.
5. مدیریت و ذخیرهسازی نامناسب
- دپوی فضولات بدون پوشش در فضای باز باعث شستشوی مواد مغذی توسط باران و آلودگی آبهای سطحی می شود.
- نبود سامانه های جمعآوری و تصفیه مناسب در دامداری های سنتی، یکی از مهمترین مشکلات زیست محیطی در مناطق روستایی است.
قوانین مدیریت فضولات دامی مایع و جامد در گاوداری های صنعتی و مجتمع های دامپروری
دستورالعمل مدیریت زیست محیطی و بهداشتی فضولات دامی مایع و جامد در گاوداری های صنعتی و مجتمع های دامپروری در سال 1399 با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست تدوین و ابلاغ گردیده است.
هدف از تهیه این دستورالعمل ضرورت مدیریت بهینه و محیط زیستی و بهداشتی فضولات دامی مایع و جامد در گاوداری های صنعتی و مجتمع های دامپروری کشور و نیز ایجاد وحدت رویه در استان ها جهت کنترل و نظارت بر نحوه عملکرد واحدهای گاوداری صنعتی و مجتمع های دامپروری بوده است. این دستورالعمل درخصوص اجرای ضوابط و مقررات و الزامات زیست محیطی در تمامی مراحل تفکیک، جمع آوری، بیخطرسازی و حمل و نقل فضولات (جامد و مایع) دامی و نیز جمع آوری، تصفیه و دفن بهداشتی فضولات در گاوداری ها می باشد.
این دستورالعمل در 21 ماده و 17 تبصره تدوین و از زمان ابلاغ لازم الاجرا می باشد.
